محجورین افرادی هستند که به علت وضعیت خاص خود از مداخله در امور حقوقی و مالی خویش منع شدهاند. قانونگذار با هدف حمایت از این افراد و پیشگیری از ورود ضرر مالی و سوء استفاده سایرین از شرایط ویژه محجورین، این دسته از افراد را فاقد اهلیت لازم برای انجام معاملات قلمداد نموده است. ممنوعیت محجورین از انجام معامله موجب شده است تا معاملات ایشان بسته به اینکه شخص محجور در کدام دسته از محجورین قرار میگیرد وضعیت خاصی پیدا کند.
به منظور استحکام هرچه بیشتر معاملات مالی ضروری است که افراد با محجورین و دستههای مختلف ایشان و وضعیت حقوقی معاملات هر دسته از ایشان آشنایی کافی داشته باشند. به همین خاطر، مقاله حاضر به بررسی موضوع وضعیت حقوقی معاملات محجورین اختصاص یافته است.
برای بررسی موضوع فوق ضروری است تا در نخستین گام با مفهوم «حجر» و شخص «محجور» آشنا شویم. حجر وضعیتی ویژه و استثنایی است که آثار مختلفی را برای افراد به دنبال دارد. از جمله آثار حجر این است که شخص محجور به علت ضعف اراده و ناتوانی در تصمیمگیری صحیح فاقد اهلیت استیفاء شناخته شده و به عبارت دیگر، از مداخله در امور حقوقی و مالی خویش منع میشود. محرومیت شخص محجور از مداخله در امور مالی و حقوقی خویش در جهت حمایت از این افراد در قانون پیشبینی شده است. زیرا همواره این احتمال وجود دارد که این افراد به علت ضعف در اراده و قدرت تصمیمگیری در انجام معاملات دچار ضررهای مالی قابل توجهی بشوند.
محجور شناخته شدن افراد میتواند بنا به دلایل گوناگونی باشد. به همین اعتبار، در قوانین کشور ما محجورین به چند دسته مختلف تقسیم شدهاند که در ادامه به بررسی آنها خواهیم پرداخت. برخی از گروههای محجورین، از بدو تولد محجور شناخته شده و مورد حمایت قانونی قرار میگیرند. برخی دیگر نیز علت حجر بعدها در آنها پدیدار شده و به موجب حکم حجر صادره از دادگاه محجور شناخته میشوند.
همانطور که پیشتر نیز اشاره شد، بروز حجر در افراد ممکن است بنا به دلایل گوناگونی باشد. به همین اعتبار، در قوانین کشور ما، محجورین به سه دسته مختلف به شرح زیر تقسیم شدهاند:
در نظام حقوقی کشور ما، اشخاصی که هنوز به سن بلوغ شرعی نرسیدهاند صغیر و به واسطه صغارت خود محجور محسوب میشوند. به موجب تبصره 1 ماده 1210 قانون مدنی سن بلوغ در دختران 9 سال تمام قمری (معادل با 8 سال و 8 ماه و 20 روز شمسی) و در پسران 15 سال تمام قمری (معادل با 14 سال و 6 ماه و 15 روز شمسی) در نظر گرفته شده و افراد تا پیش از این سن صغیر و محجور شناخته خواهند شد.
شایان ذکر است که به موجب یک تقسیمبندی دیگر، اشخاص صغیر خود به دو دسته مختلف به شرح زیر تقسیم میشوند:
در رویه قضایی، سن 7 سالگی، چه در دختران و چه در پسران، به عنوان سن تمییز شناخته شده است. در نتیجه، کودکان زیر 7 سال صغیر غیرممیز و کودکان بالای 7 سال صغیر ممیز به شمار میآیند.
علیرغم آن که ابتلای افراد به جنون آثار حقوقی بسیاری را به دنبال دارد، اما قانونگذار هیچ تعریف مشخصی از جنون و شخص مجنون ارائه نکرده است. در اصطلاح میتوان جنون را هر نوع بیماری یا اختلال روانی دانست که باعث زوال قدرت درک و عقل شخص میشود، به نحوی که شخص مجنون شناخت و ارتباط خود با محیط پیرامون را از دست میدهد.
عدم تعریف جنون در قانون موجب شده است تا احراز آن نیز دشوار باشد. تنها فردی را میتوان مجنون شناخت که وضعیت جنون وی توسط متخصصان پزشکی قانونی تأیید شده و دادگاه حکم به جنون این افراد داده باشد.
مجانین به اعتبار استقرار یا عدم استقرار وضعیت جنون به دو دسته به شرح زیر تقسیم میشوند:
سفیه یا غیررشید به اشخاصی تلقی میشود که علیرغم اینکه عاقل و بالغ شناخته میشوند (مجنون یا صغیر نیستند)، اما درک درستی از معاملات مالی نداشته و به عبارت دیگر، فاقد عقل معاش هستند. به عنوان مثال، شخص سفیه یا غیررشید ممکن است یک اتوموبیل به ارزش یک میلیارد تومان را به مبلغ دویست میلیون تومان به فروش برساند. از این رو، قانونگذار اشخاص سفیه را از انجام معاملات مالی منع نموده است.
در نظام حقوقی کشور ما، سن 18 سال تمام شمسی به عنوان سن رشد در نظر گرفته شده است. به این معنا که اشخاص زیر 18 سال به واسطه عدم رشد محجور شناخته میشوند. البته اگر فردی بیش از 18 سال سن داشته، اما هنوز به درک درستی از روابط و مناسبات مالی نرسیده باشد، دادگاه با صدور گواهی عدم رشد او را سفیه و محجور تلقی خواهد نمود.
شایان ذکر است که کلیه کودکان تا پیش از سن بلوغ شرعی به علت صغارت محجور شناخته شده و پس از سن بلوغ تا رسیدن به سن 18 سالگی به علت عدم رشد محجور شناخته میشوند. علت حجر این افراد سن آنها بوده و نیازی به صدور گواهی از سوی دادگاه نمیباشد.
برای بررسی وضعیت حقوقی معاملات محجورین ضروری است تا با حالتهای مختلفی که قانونگذار برای معاملات مختلف محجورین، اعم از مالی و غیرمالی، پیشبینی نموده است آشنا شویم.
به طور کلی، قانونگذار معاملات محجورین را در سه دسته متفاوت به شرح زیر تقسیمبندی نموده است:
معامله صحیح یا نافذ معاملهای است که کلیه شرایط لازم برای صحت معامله را دارا بوده و تمامی آثار مربوط به معامله نیز به طور کامل اعمال میشوند. علیرغم آن که محجورین به نوعی ممنوعالمعامله محسوب میشوند، اما در برخی شرایط استثنایی معاملات آنها صحیح محسوب شده و کلیه آثار مربوطه را دارا خواهد شد.
معامله باطل در مقابل معامله صحیح قرار دارد و عبارت است از هر معاملهای که به علت فقدان شرایط اساسی صحت از ابتدا تشکیل نشده است. باطل بودن یک معامله بدین معناست که گویی از ابتدا هیچ معاملهای منعقد نشده است؛ در نتیجه هیچ یک از آثار آن نیز قابل اعمال نخواهد بود.
معامله غیرنافذ در وضعیتی مابین معامله صحیح و باطل قرار دارد. به این معنا که معامله غیرنافذ منعقد شده است؛ اما اعمال آثار آن منوط به تنفیذ (تأیید) شخص یا اشخاصی قرار گرفته است. چنانچه اشخاص صلاحیتدار معامله غیرنافذ را تنفیذ نماید، معامله فوق صحیح (نافذ) محسوب شده و اگر آن را رد نمایند، این معامله باطل تلقی خواهد شد.
به موجب بند دوم ماده 190 قانون مدنی یکی از شرایط اساسی صحت معاملات، اعم از مالی یا غیرمالی، اهلیت داشتن طرفین معامله است. این در حالی است که محجورین به علت وضعیت خاص خود فاقد اهلیت بوده و به همین جهت صلاحیت انعقاد معاملات را ندارند.
شایان ذکر است که در علم حقوق، اهلیت بر دو قسم اهلیت تمتع و اهلیت استیفاء تقسیم میشود. اهلیت تمتع عبارت است از شایستگی داشتن حق و اهلیت استیفاء عبارت است از شایستگی اعمال حق. کلیه محجورین اهلیت تمتع را دارا هستند، اما اهلیت استیفاء، یعنی شایستگی اعمال و اجرای آن را ندارند. به بیان سادهتر، هر محجوری میتواند مالک مال یا اموال مشخصی شود، اما نمیتواند آن مال را به سادگی به فروش رسانده، معاوضه کند، اجاره دهد یا هر تصرف دیگری در آن بنماید. چرا که شخص محجور فاقد اهلیت استیفاء میباشد.
با توجه به توضیحات فوق و تقسیم محجورین به سه دسته صغار، مجانین و سفها، معاملات هر دسته از محجورین وضعیت خاصی دارد که هر یک بایستی به تفکیک مورد بررسی قرار گیرد.
همانطور که پیشتر بیان شد، قانونگذار اشخاص صغیر را به دو دسته صغیر ممیز و غیرممیز تقسیم نموده است. رسیدن به سن تمییز (7 سالگی) در وضعیت معاملات شخص صغیر تأثیر بسیاری دارد. به همین اعتبار، احکام ناظر به معاملات صغیر ممیز و صغیر غیرممیز به شرح زیر متفاوت از یکدیگر میباشد:
با توجه به تقسیم مجانین به دو دسته مجنون دائمی و مجنون ادواری، ماده 1213 قانون مدنی نیز به تفکیک به شرح زیر در خصوص وضعیت حقوقی معاملات مجانین دائمی و ادواری تعیین تکلیف نموده است:
حجر اشخاص سفیه یا غیررشید محدود به امور مالی است؛ چرا که این افراد تنها درک درستی از امور مالی نداشته و در دیگر ابعاد زندگی مانند افراد عادی میتوانند عمل کنند. در نتیجه، قراردادهای غیر مالی اشخاص سفیه مانند ازدواج صحیح به شمار میآید.
در مقابل، کلیه معاملات غیرمالی سفیه غیرنافذ محسوب شده و نفوذ آنها منوط به اجازه ولی یا قیم اوست. ولی یا قیم شخص سفیه میتواند پیش از انجام معامله به مولیعلیه خود (شخص سفیه) اذن داده یا اینکه پس از انجام معامله آن را تنفیذ نماید. علاوه بر این، تملکات بلاعوض شخص سفیه، مانند قبول هدیه، نیز صحیح به شمار رفته و نیازی به تنفیذ ولی یا قیم وی نیست.
تعیین وضعیت حقوقی معاملات برخی از محجورین نیاز به صدور حکم حجر از جانب دادگاه صالح دارد. چرا که علت بروز حجر در افراد متفاوت میباشد. صغار یا اشخاص غیررشید زیر 18 سال به اقتضای سن خود محجور شناخته شده و نیازی به صدور حکم حجر ندارند. اما دیگر انواع محجورین از جمله مجانین یا اشخاص بالای 18 سال که غیررشید شناخته میشوند، بر حسب سن از حالت حجر خارج شدهاند، اما بروز برخی عوامل موجب محجور شناخته شدن آنها شده است. این دسته از محجورین صرفاً زمانی محجور شناخته میشوند که حکم حجر آنها توسط دادگاه صالح صادر شده باشد.
طبق ماده 4 قانون حمایت خانواده مصوب 1391، صدور حکم حجر در صلاحیت دادگاه خانواده قرار گرفته است. بنابراین، قاضی دادگاه خانواده موظف است تا با بررسی پرونده و مطابق نظرات کارشناسان پزشکی قانونی جنون یا عدم رشد را در فرد احراز کرده و برای وی حکم حجر صادر نماید.
صدور حکم حجر موجب محجور شناخته شدن محکومعلیه میشود. به همین خاطر، وضعیت حقوقی معاملات وی قبل یا بعد از صدور این حکم به شرح زیر متفاوت خواهد بود.
دادگاه خانواده در صدور حکم حجر تاریخ شروع حجر افراد را نیز تعیین نموده و وضعیت معاملات آنها طبق این تاریخ تعیین میشود. دادگاه ممکن است تاریخ شروع حجر را همان تاریخ صدور حکم یا قبل از آن در نظر گیرد. در هر صورت، تاریخ شروع حجر ملاک تعیین وضعیت معاملات محجورین به شمار میرود.
هر معاملهای که شخص محجور تا پیش از تاریخ شروع حجر انجام داده باشد صحیح تلقی شده و کلیه آثار لازم را داراست. اما معاملاتی که پس از تاریخ حجر منعقد میشوند، بسته به اینکه علت حجر جنون یا عدم رشد باشد، باطل یا غیرنافذ به شمار میروند.
به محض صدور حکم حجر در دادگاه، وضعیت حقوقی معاملات شخص محجور دچار تغییر شده و به شرحی که پیشتر بیان شد، باطل یا غیرنافذ به شمار خواهد رفت. چنانچه شخصی بدون اطلاع از صدور حکم حجر اقدام به انجام معامله با شخص محجور نماید، ناآگاهی وی موجب صحت معامله نخواهد شد. چرا که این شخص به موجب حکم دادگاه محجور محسوب شده و به طور کلی یا بدون اجازه ولی یا قیم خود صلاحیت انجام معامله را ندارد.
هر فردی در طول زندگی خود ممکن است با افراد مختلفی معاملات گوناگونی منعقد نماید. چنانچه این شخص یا طرف مقابل او محجور به شمار آید، معامله منقد شده با وضعیت خاصی روبهرو شده و به شرحی که بیان شد، ممکن است باطل یا غیرنافذ تلقی شود. وضعیت خاص معاملات محجورین افراد را با مشکلات بسیاری روبهرو کرده و میتواند موجب اتلاف وقت و هزینه بسیاری از آنها شود. به همین خاطر، ضروری است که افراد پیش از انجام هر معاملهای از اهلیت داشتن طرف مقابل مطمئن شده و آگاهی نسبی از وضعیت حقوقی معاملات محجورین داشته باشند.
در همین راستا، حضور یک وکیل متخصص و دریافت راهنمایی از ایشان نقشی پررنگی دارد. افراد پیش از انجام هر معامله یا پس از انجام آن و آگاهی از محجور بودن طرف مقابل، میتوانند اطلاعات ضروری و لازم را از طریق دریافت مشاوره از یک وکیل متخصص دریافت نمایند. سپس، با توجه به اطلاعات دریافتی و یا با اعطای وکالت به یک وکیل متخصص میتوانند مراحل لازم برای اعلام بطلان معامله یا تنفیذ آن را پیگیری نمایند.
علاوه بر این، چنانچه شخصی در دسته محجورین قرار گرفته اما تاکنون حکم حجر وی صادر نشده است، میتواند با کمک یک وکیل متخصص مراحل لازم برای دریافت حکم حجر خود و به دنبال آن اعلام بطلان یا عدم نفوذ معاملات خود را دنبال نماید.
قانونگذار کشور ما سه دسته از افراد صغیر، مجنون و سفیه (غیررشید) را محجور محسوب کرده و به علت وضعیت خاص این افراد آنها را در زیر چتر حمایتی خود قرار داده است. به این معنا که محجورین را فاقد اهلیت استیفاء و شایستگی لازم برای انعقاد هر معاملهای به شمار آورده است. در نتیجه، معاملات محجورین با وضعیت خاصی روبهرو شده و به اعتبار نوع معامله و اینکه محجور جزو کدام دسته از محجورین قرار دارد، معامله وی صحیح، باطل یا غیرنافذ به شمار میرود.
وضعیت حقوقی معاملات محجورین به تفصیل در مقاله فوق توضیح داده شده است. اما به طور خلاصه میتوان معاملات محجورین را در سه دسته به ترتیب زیر خلاصه کرد:
در هر مرحله از فرآیندهای حقوقی و قضایی، چه در زمینه دعاوی ملکی، خانوادگی، کیفری، قراردادها، امور مالی، سایبری یا سایر موضوعات حقوقی، «وکیل سوال» با مدیریت مستقیم وکیل امالبنین تنکابنی رضایی و بهرهمندی از تیمی متشکل از وکلای مجرب و متخصص، آماده ارائه مشاورههای دقیق، تحلیلهای تخصصی و خدمات جامع حقوقی به شما میباشد. هدف ما فراهم آوردن بهترین راهکارهای قانونی متناسب با شرایط شما و حمایت همهجانبه از حقوق و منافع شما در تمامی مراحل پرونده است. با انتخاب «وکیل سوال» میتوانید اطمینان داشته باشید که پروندهتان با تعهد، دانش بهروز و تجربه عملی بالا پیگیری خواهد شد تا بهترین نتیجه ممکن حاصل گردد. جهت دریافت مشاوره تخصصی، تحلیل پرونده و آغاز فرایند حقوقی خود، همین حالا از طریق صفحه تماس با ما اقدام نمایید. تیم «وکیل سوال» همراه و پشتیبان شما در مسیر احقاق حق خواهد بود.
معاملات محجورین بسته به نوع معامله و اینکه حجر شخص از چه نوعی باشد (صغر سن یا جنون یا عدم رشد) ممکن است صحیح، باطل یا غیرنافذ به شمار آید.
از بین انواع محجورین، کلیه معاملات مجانین (مجنون دائمی و مجنون ادواری در حالت جنون) و صغار غیرممیز (کودکان زیر هفت سال)، اعم از معامله مالی یا غیرمالی باطل تلقی شده و فاقد هرگونه اثر حقوقی هستند.
کلیه معاملات کودکان تا پیش از 7 سالگی باطل محسوب میشود. اما پس از پایان 7 سالگی و رسیدن به سن تمییز معاملات کودک غیرنافذ به شمار رفته و نیازمند تنفیذ از سوی ولی، وصی یا قیم میباشند. علاوه بر این کودک ممیز میتواند بدون نیاز به اجازه ولی، وصی یا قیم خود تملکات بلاعوض را قبول نماید.
وضعیت حقوقی معاملات اشخاص غیررشید (سفیه) بسته به نوع معامله به شرح زیر است: • معاملات غیر مالی مانند ازدواج صحیح محسوب میشود. • تملکات بلاعوض مثل قبول هبه صحیح محسوب میشوند. • معاملات مالی مانند خرید و فروش غیرنافذ بوده و نیازمند تنفیذ ولی یا قیم شخص سفیه میباشند.
به موجب حکم حجر تاریخ شروع حجر افراد نیز تعیین میشود. هر معاملهای که شخص پیش از این تاریخ انجام داده باشد صحیح و معاملاتی که پس از این تاریخ انجام شده باشند، بسته به شرایط موجود، باطل یا غیرنافذ به شمار میآیند.
وکیل سوال یک پلتفرم آنلاین است که با هدف ارائه خدمات حقوقی به زبان ساده و قابلفهم برای همه راهاندازی شده است. این سایت تحت مدیریت امالبنین تنکابنی رضایی، وکیل پایه یک دادگستری، فعالیت میکند و تلاش میکند تا مسیر حل مشکلات حقوقی را برای کاربران آسانتر کند.
۰۹۰۱۲۲۲۵۳۶۹
info@vakilsoal.com
تهران، سعادت آباد، خیابان علامه طباطبایی جنوبی، کوچه ۴۲، پلاک ۴ (ساختمان فرهنگ)، طبقه دوم واحد ۲۶
نظرات کاربران