تجدیدنظرخواهی حقوقی چیست؟ مراحل، مهلت و هزینه دادرسی

شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در جریان رسیدگی به یک دعوا در دادگاه، رأیی صادر شود که به طور کلی یا جزئی به ضرر شما بوده یا اینکه حس کنید رأی مربوطه به اشتباه صادر شده است و خواستار اعتراض به این رأی باشید. دو مرحله‌ای بودن فرایند دادرسی و امکان اعتراض نسبت به آرای صادره از محاکم از جمله اصول مهمی است که در دادرسی‌ها بایستی مورد توجه قرار گیرد. چرا که همواره احتمال بروز اشتباهات شکلی یا ماهوی در جریان صدور رأی وجود دارد. پیش‌بینی راه‌های مختلف برای اعتراض به آراء و رسیدگی مجدد به آن‌ها تدبیر مناسبی است که از تضییع حقوق افراد پیشگیری می‌نماید. در همین راستا، قانونگذار در قوانین مربوط به آیین دادرسی روش‌های مختلفی را برای اعتراض به آرای حقوقی و کیفری پیش‌بینی نموده است. تجدیدنظرخواهی حقوقی از جمله این روش‌های اعتراض به آراست که در ادامه به بررسی تفصیلی و نکات کاربردی آن خواهیم پرداخت.

تجدیدنظرخواهی حقوقی چیست؟

واژه «تجدیدنظر» در معنای عام به معنای بررسی مجدد یک موضوع و در معنای خاص حقوقی به معنای رسیدگی قضایی مجدد پرونده‌ای است که پیش‌تر در مرجع دیگری مورد رسیدگی قرار گرفته است. در عمل نیز تجدیدنظرخواهی حقوقی فرایندی است که به موجب آن پرونده‌ای که در دادگاه بدوی مورد رسیدگی قرار گرفته و در خصوص آن رأی صادر شده است، در دادگاه تجدیدنظر مورد رسیدگی مجدد قرار می‌گیرد.

چنانچه هر یک از طرفین دعاوی حقوقی (اعم از خواهان یا خوانده) رأی صادره در دادگاه بدوی را ناقص، ناعادلانه یا بر خلاف قانون تشخیص دهد می‌تواند در مهلت مقرر قانونی اقدام به تقدیم دادخواست تجدیدنظرخواهی نماید. با تقدیم این دادخواست، رأی صادره در مرحله بدوی مورد رسیدگی مجدد در دادگاه تجدیدنظر قرار می‌گیرد. دادگاه تجدیدنظر ممکن است پس از رسیدگی مجدد، رأی دادگاه بدوی را تأیید، اصلاح یا نقض نماید.

مرجع تجدیدنظرخواهی حقوقی

در نظام قضایی کشور ما، دادگاه‌های تجدیدنظر استان به عنوان مراجع عالی قضایی پیش‌بینی شده و مشغول به کار هستند. این مراجع وظیفه تجدیدنظرخواهی نسبت به آرای صادره از محاکم عمومی حقوقی و دادگاه‌های صلح را بر عهده دارند.

با توجه به اینکه تجدیدنظرخواهی حقوقی مستلزم قضاوت ماهوی مجدد نسبت به پرونده‌ای است که پیش‌تر مورد رسیدگی قرار گرفته است، نمی‌توان آن را در دادگاه هم‌عرض مورد رسیدگی قرار داد و بایستی رسیدگی در مرجع بالاتر انجام شود. از این رو، دادگاه تجدیدنظر استان به عنوان مرجع قضایی بالاتر پیش‌بینی شده و این تکلیف را عهده‌دار شده است.

چه کسانی حق تجدیدنظرخواهی حقوقی را دارند؟

به طور کلی، طرفین هر دعوا یا وکلا یا نمایندگان آن‌ها پس از صدور رأی در دادگاه بدوی، در مهلت قانونی تعیین شده حق تقدیم دادخواست تجدیدنظرخواهی نسبت به رأی صادره در مرحله بدوی را دارند.

اصحاب دعوای تجدیدنظرخواهی حقوقی

با توجه به اینکه تجدیدنظرخواهی حقوقی نسبت به آرایی انجام می‌شود که پیش‌تر در دادگاه بدوی مورد رسیدگی قرار گرفته‌اند، اصحاب این دعوا همان اصحاب دعوای نخستین هستند. اما در اصطلاح حقوقی، اصحاب دعوای تجدیدنظرخواهی حقوقی به شرح زیر معرفی می‌شوند:

• تجدیدنظرخواه: شخصی است که نسبت به رأی صادره در مرحله بدوی اعتراض داشته و به همین خاطر اقدام به طرح دعوای تجدیدنظرخواهی نموده است. این شخص هم می‌تواند خواهان و هم خوانده دعوای نخستین باشد.
• تجدیدنظرخوانده: خواهان یا خوانده دعوای نخستین که رأی به نفع او صادر شده اما طرف مقابل نسبت به آن تجدیدنظرخواهی نموده است، تجدیدنظرخوانده نامیده می‌شود.

با وجود اینکه تجدیدنظرخواه و تجدیدنظرخوانده اصحاب دعوای تجدیدنظرخواهی حقوقی را تشکیل می‌دهند؛ اما ممکن است در فرایند رسیدگی به این دعوا اشخاص ثالث نیز تحت عناوین مختلفی چون ورود ثالث یا جلب ثالث در فرایند رسیدگی حضور یابند.

مهلت تجدیدنظرخواهی حقوقی

طرفین دعوای نخستین صرفاً در مهلت زمانی محدود و مشخصی امکان اعتراض نسبت به رأی صادره در مرحله بدوی در قالب تجدیدنظرخواهی حقوقی را دارند. به موجب ماده 336 قانون آیین دادرسی مدنی این مهلت برای اشخاص مقیم ایران بیست روز و برای مقیم خارج از کشور دو ماه است.

مبدأ زمانی محاسبه مهلت تجدیدنظرخواهی حقوقی بسته به اینکه رأی دادگاه بدوی به صورت حضوری صادر شده باشد یا غیابی متفاوت می‌باشد. چنانچه رأی حضوری صادر شده باشد، مهلت تجدیدنظرخواهی از روز ابلاغ رأی محاسبه می‌شود. اما اگر رأی به شکل غیابی صادر شده باشد، مهلت تجدیدنظرخواهی نسبت به آن از انقضای مهلت واخواهی محاسبه می‌گردد.

تجدیدنظرخواهی حقوقی خارج از مهلت قانونی

در آیین دادرسی رعایت مواعد قانونی امری مهم و الزامی است. به طور کلی، هیچ دادخواست یا درخواستی از جمله تجدیدنظرخواهی خارج از مهلت قانونی پذیرفته نخواهد شد. با این حال، در صورت وجود برخی شرایط استثنایی که تحت عنوان عذر موجه شناخته می‌شوند، اشخاص می‌توانند درخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی را در خارج از مهلت قانونی مطرح نمایند. این موارد عبارتند از:

• مرضی که مانع حرکت شود
• فوت یکی از والدین، همسر یا فرزندان
• حوادث قهریه به نحوی که مانع تقدیم دادخواست در مهلت قانونی شوند؛ مثل زلزله، سیل و غیره
• توقیف یا حبس بودن به نحوی که نتوان در مهلت مقرر دادخواست تجدیدنظر تقدیم کرد

آرای قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی صادره در دادگاه‌های عمومی حقوقی

به موجب ماده 330 قانون آیین دادرسی مدنی، در خصوص آرای صادره از دادگاه‌های عمومی حقوقی اصل بر قطعی و غیرقابل تجدیدنظر بودن این آراست. آرای قابل تجدیدنظر آرای خاصی هستند که بایستی به صورت جداگانه احصاء شوند. با توجه به اینکه آرای صادره از دادگاه‌های عمومی حقوقی ممکن است در یکی از دو قالب حکم یا قرار صادر شوند، قانونگذار نیز احکام و قرارهای قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی را به ترتیب زیر از یکدیگر تفکیک نموده است:

احکام قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی

ماده 331 قانون آیین دادرسی مدنی احکام قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی را منحصر به موارد زیر دانسته است:

• احکام صادره در دعاوی مالی که خواسته یا ارزش آن بیش از 3 میلیون ریال (300 هزار تومان) باشد
• کلیه احکام صادره در دعاوی غیرمالی
• احکام راجع به متفرعات دعوا در صورتی که حکم راجع به اصل دعوی قابل تجدیدنظرخواهی باشد

علاوه بر این، ماده 27 قانون امور حسبی نیز احکام صادره از دادگاه در امور حسبی را قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی دانسته است.

قرارهای قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی

ماده 332 قانون آیین دادرسی مدنی قرارهای زیر را مشروط به قابل تجدیدنظرخواهی بودن حکم راجع به اصل دعوا قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی دانسته است:

• قرار ابطال دادخواست یا رد دادخواست که از دادگاه صادر شود
• قرار رد دعوا یا عدم استماع دعوا
• قرار سقوط دعوا
• قرار عدم اهلیت یکی از طرفین دعوا

آرای قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی صادره در دادگاه صلح

دادگاه صلح یکی از مراجع جدیدالتأسیس در نظام حقوقی کشور ماست که به موجب قانون شوراهای حل اختلاف 1402 رسیدگی به برخی موارد حقوقی و کیفری خاص در صلاحیت آن قرار گرفته است. تجدیدنظرخواهی حقوقی نسبت به آرای صادره در دادگاه صلح نیز در دادگاه تجدیدنظر استان انجام می‌شود. در این بین، تنها آرای زیر در صورت صدور در دادگاه صلح قابل تجدیدنظرخواهی حقوقی هستند:

1 . دعاوی مالی به خواسته یا ارزش بیش از 500 میلیون ریال (50 میلیون تومان)

2 . دعاوی حقوقی تصرف عدوانی، مزاحمت و ممانعت از حق

3 . دعاوی راجع به جهیزیه، مهریه و نفقه

4 . دعاوی و درخواست‌های مربوط به تخلیه عین مستأجره و تعدیل اجاره بها

5 . دعوای اعسار از پرداخت محکوم‌به در صورتی که اصل دعوا قابل اعتراض باشد

از کجا بفهمیم که رأی صادره قابل تجدیدنظرخواهی است؟

با وجود اینکه قانونگذار آرای قابل تجدیدنظرخواهی را احصاء نموده است، اما طرفین دعوا برای اطلاع از قابل تجدیدنظرخواهی بودن یا نبودن رأی صادره نیازی به بررسی این موضوع در متن قوانین ندارند. چرا که قضات دادگاه‌ها در ضمن انشای رأی در انتهای آن قابل تجدیدنظرخواهی بودن رأی و مهلت آن را تصریح می‌نمایند.

بنابراین، اصحاب دعوا با مطالعه متن رأی صادره در مرحله بدوی می‌توانند از قابل تجدیدنظرخواهی بودن یا نبودن رأی صادره اطلاع حاصل نمایند.

جهات تجدیدنظرخواهی حقوقی

منظور از جهات تجدیدنظرخواهی حقوقی دلیلی است که تجدیدنظرخواه با استناد به آن نسبت به یکی از آرای قابل تجدیدنظرخواهی اعتراض می‌نماید. ماده 348 قانون آیین دادرسی مدنی پنج مورد را به عنوان جهات درخواست تجدیدنظر معرفی نموده است. این موارد عبارت است از:

1 . ادعای عدم اعتبار مستندات دادگاه

2 . ادعای فقدان شرایط قانونی شهادت شهود

3 . ادعای عدم توجه قاضی به دلایل ابرازی

4 . ادعای عدم صلاحیت قاضی یا دادگاه صادرکننده رأی

5 . ادعای مخالف بودن رأی با موازین شرعی یا مقررات قانونی

با وجود اینکه تجدیدنظرخواه ممکن است تنها یکی از این جهات را در دادخواست خود مورد تصریح قرار دهد؛ اما دادگاه تجدیدنظر می‌تواند در فرایند رسیدگی ماهوی مجدد به پرونده دیگر جهات را زیر مورد بررسی قرار دهد. حتی ممکن است دادگاه به جهت دیگری جز جهت استنادی تجدیدنظرخواه رأی را نقض یا اصلاح نماید.

ضمانت اجرای عدم ذکر جهت تجدیدنظرخواهی در دادخواست

ذکر جهات تجدیدنظرخواهی در ماده 348 قانون آیین دادرسی مدنی بدین معناست که تجدیدنظرخواه بایستی در دادخواست خود به یکی از این جهات اشاره کرده و دلایل کافی نیز برای اثبات ادعای خود ارائه نماید. زیرا عدم استناد به جهت تجدیدنظرخواهی در دادخواست و عدم ارائه دلایل کافی برای اثبات آن موجب می‌شود که دادگاه این دادخواست را رد کرده و قرار عدم استماع دعوا صادر نماید.

صدور قرار عدم استماع دعوا موجب از دست رفتن فرصت و امکان اعتراض به رأی می‌شود. برای جلوگیری از این مشکل، ضروری است تا تجدیدنظرخواه در زمان تنظیم دادخواست به این موضوع توجه داشته باشد.

مراحل تجدیدنظرخواهی حقوقی

هر یک از خواهان یا خوانده دعوای مطروحه در مرحله بدوی که خواستار تجدیدنظرخواهی نسبت به رأی صادره در مرحله بدوی باشد بایستی به ترتیب زیر اقدام به ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی نماید:

1 . ثبت نام در سامانه ثنا

در حال حاضر، برای ثبت هر دادخواستی ضروری است که اشخاص ابتدا در سامانه ثنا ثبت نام کرده و صفحه کاربری شخصی خود را در این سامانه دارا باشند. اصولاً طرفین دعوا بایستی پیش‌تر، برای ثبت دادخواست و دریافت ابلاغیه‌ها در مرحله بدوی بایستی در سامانه ثنا ثبت نام نموده باشند. اما اگر پیش‌تر اقدامی در این خصوص انجام نداده باشند، بایستی پیش از ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی در این سامانه ثبت نام نمایند.

2 . جمع‌آوری مدارک و مستندات لازم

تجدیدنظرخواه موظف است دلایل و مدارک لازم برای اثبات جهت تجدیدنظرخواهی و ناعادلانه یا اشتباه بودن رأی صادره در مرحله بدوی را ارائه نماید تا درخواست تجدیدنظرخواهی وی مورد قبول قرار گرفته و دادگاه تجدیدنظر رأی صادره در مرحله بدوی را نقض یا اصلاح نماید. به همین خاطر، ضروری است تا پیش از تقدیم دادخواست تجدیدنظرخواهی مدارک و مستندات لازم جمع‌آوری شوند.

3 . تهیه و تنظیم دادخواست تجدیدنظرخواهی

درخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی نیز مانند هر دعوای حقوقی دیگری بایستی در قالب یک دادخواست به دادگاه تقدیم شود. تجدیدنظرخواه بایستی با ذکر مشخصات رأی صادره در مرحله بدوی، جهت تجدیدنظرخواهی و استناد به ادله و مدارک موجود از دادگاه تجدیدنظر استان تقاضای رسیدگی مجدد به پرونده را نماید.

با توجه به اهمیت و تخصصی بودن چگونگی نگارش دادخواست توصیه می‌شود که این دادخواست توسط یک وکیل متخصص یا با راهنمایی ایشان تنظیم شود.

شما می‌توانید دو نمونه دادخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی را از اینجا مشاهده و دریافت نمایید.

4 . ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی در سامانه ثنا

دادخواست تجدیدنظرخواهی پس از تهیه و تنظیم بایستی در مهلت قانونی تعیین شده در سامانه ثنا به ثبت برسد. چرا که شروع فرایند رسیدگی به این دادخواست مستلزم ثبت آن در سامانه ثناست. به این منظور، تجدیدنظرخواه می‌تواند با مراجعه به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی دادخواست خود را به ثبت برساند.

دلایل رد دادخواست تجدیدنظرخواهی

در برخی موارد تجدیدنظرخواه پس از ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی در سامانه ثنا با رد دادخواست روبه‌رو می‌شود. پس از رد دادخواست ممکن است تجدیدنظرخواه تصور نماید که حقوق وی تضییع شده است. این در حالی است که دادخواست تجدیدنظرخواهی بنا به علل مختلفی ممکن است رد شود. از جمله دلایل رد این دادخواست می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1 . تقدیم دادخواست تجدیدنظرخواهی در خارج از مهلت قانونی، بدون وجود عذر موجه و ارائه دلیل برای اثبات وجود عذر موجه

2 . عدم تنظیم دادخواست تجدیدنظر مطابق با قوانین و مقررات مربوطه

3 . ناقص بودن دادخواست تجدیدنظر و عدم رفع نقص آن توسط تجدیدنظرخواه، علی‌رغم صدور اخطار رفع نقص

نحوه رسیدگی به دادخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی

پس از ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی در سامانه ثنا، این دادخواست به صورت خودکار به دادگاه تجدیدنظر استان ارجاع می‌شود. دادگاه مرجوع‌الیه بسته به شرایط موجود ممکن است فرایند رسیدگی را به صورت حضوری یا غیرحضوری (از طریق تبادل لوایح) انجام دهد.

چنانچه رسیدگی به صورت حضوری انجام شود، دادگاه تجدیدنظر وقت دادرسی را تعیین کرده و با ارسال ابلاغیه به طرفین آنان را نیز مطلع کرده و برای حضور در جلسه رسیدگی دعوات می‌نمایند. طرفین یا وکلای آن‌ها در تاریخ مقرر در دادگاه تجدیدنظر استان حاضر شده و دفاعیات لازم را از خود ارائه می‌نمایند. سپس دادگاه با بررسی مدارک و مستندات موجود اقدام به صدور رأی می‌نماید. رأی دادگاه تجدیدنظر ممکن است ناظر به تأیید (ابرام)، نقض یا اصلاح رأی دادگاه بدوی باشد.

اما اگر دادگاه تجدیدنظر قصد رسیدگی به صورت غیرحضوری را داشته باشد، به طرفین اطلاع می‌دهد تا در مهلت مقرر لوایح خود را تهیه و ارسال نمایند. سپس، با توجه به لوایح دریافتی و مدارک موجود حکم نهایی را صادر می‌نماید.

شما می‌توانید نمونه لایحه تجدیدنظرخواهی حقوقی را از اینجا مشاهده و دریافت نمایید.

هزینه دادرسی تجدیدنظرخواهی حقوقی

تقدیم دادخواست تجدیدنظرخواهی از سوی تجدیدنظرخواه مانند طرح هر دعوای دیگری نیازمند پرداخت هزینه دادرسی مطابق تعرفه تعیین شده است. در حال حاضر، تجدیدنظرخواه موظف است هزینه دادرسی را به میزان 4/5 درصد ارزش خواسته در زمان ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی پرداخت نماید.

البته، اگر تجدیدنظرخواه توانایی مالی کافی برای پرداخت این هزینه را نداشته باشد، می‌تواند ضمن تقدیم دادخواست تجدیدنظرخواهی یا به موجب یک دادخواست جداگانه تقاضای صدور حکم اعسار از پرداخت هزینه دادرسی را نماید.

هزینه دادرسی تجدیدنظرخواهی حقوقی در صورت تعدد محکوم‌علیه

در برخی از پرونده‌های حقوقی ممکن است که دادگاه بدوی حکم به محکومیت دو یا چند نفر را به صورت تضامنی صادر نماید. سپس، یکی یا تمام محکوم‌علیه‌ها خواستار تجدیدنظرخواهی نسبت به رأی صادره در دادگاه بدوی باشد. در چنین مواردی، هر یک از محکوم‌علیه‌ها بایستی هزینه دادرسی تجدیدنظرخواهی را به صورت جداگانه و مطابق آنچه در دادنامه مشخص می‌شود پرداخت نمایند. پرداخت هزینه دادرسی تجدیدنظرخواهی توسط یکی از محکوم‌علیهم رافع مسئولیت دیگر محکوم‌علیهم جهت پرداخت هزینه دادرسی و تکمیل دادخواست تجدیدنظرخواهی نیست.

مدت زمان رسیدگی به دادخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اشخاص پس از ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی در خصوص مدت زمان رسیدگی به این دادخواست است. با این حال، توجه به این نکته ضروری است که قانونگذار برای رسیدگی به دادخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی مهلت مشخصی تعیین ننموده است.

رسیدگی به هر دادخواست در دادگاه تجدیدنظر با توجه به عوامل مختلفی چون میزان پیچیدگی پرونده، مدارک و مستندات موجود، حجم پرونده‌های موجود در شعبه و غیره ممکن است با سرعت یا به کندی انجام شود. رعایت مواردی چون تکمیل مدارک و ارائه مستندات لازم و مناسب در زمان تقدیم دادخواست تجدیدنظرخواهی می‌تواند به تسریع در روند رسیدگی در دادگاه تجدیدنظر کمک کند.

آثار تجدیدنظرخواهی حقوقی

تجدیدنظرخواهی نسبت به هر رأی صادره در مرحله بدوی آثار زیر را در خصوص رأی صادره به دنبال دارد:

• اثر انتقالی: قبول دادخواست تجدیدنظرخواهی موجب انتقال پرونده از دادگاه بدوی (تالی) به دادگاه تجدیدنظر (عالی) و رسیدگی مجدد به آن در مرجع عالی می‌شود. این اثر در اصطلاح اثر انتقالی نامیده می‌شود.
• اثر تعلیقی: احکام صادره از دادگاه بدوی پس از قطعیت یافتن قابل اجرا می‌شوند. درخواست تجدیدنظرخواهی مانع از قطعیت یافتن رأی شده و تا زمان صدور حکم دادگاه تجدیدنظر رأی در حالت تعلیق مانده و امکان اجرا نخواهد داشت. این ویژگی، اثر تعلیقی تجدیدنظرخواهی حقوقی نامیده می‌شود.

امکان طرح ادعای جدید در مرحله تجدیدنظرخواهی

هدف دادگاه تجدیدنظر از رسیدگی مجدد به پرونده‌ای که پیش‌تر در دادگاه بدوی مورد رسیدگی قرار گرفته این است که اگر اشتباهی در فرایند صدور رأی وجود داشته یا اینکه رأی به صورت ناعادلانه صادر شده است، مشخص شده و با نقض یا اصلاح آن بتوان این مشکل را برطرف نمود. به همین خاطر، هیچ یک از تجدیدنظرخواه و تجدیدنظرخوانده در این مرحله نمی‌توانند ادعای جدیدی مطرح کرده و خواستار رسیدگی به آن باشند.

اسقاط حق تجدیدنظرخواهی

تجدیدنظرخواهی از جمله حقوقی است که اصحاب دعوا در جریان دادرسی آن را دارا هستند. هر یک از طرفین می‌توانند در صورت صدور رأی قابل تجدیدنظر و نیاز به اعتراض نسبت به آن از حق خود استفاده نمایند. علاوه بر این، طرفین می‌توانند با توافق یکدیگر و به صورت کتبی در همان مرحله دادرسی نخستین از حق تجدیدنظرخواهی صرف نظر نمایند. به این منظور، طرفین بایستی اقدام به تنظیم لایحه اسقاط حق تجدیدنظرخواهی نمایند.

شما می‌توانید نمونه لایحه اسقاط حق تجدیدنظرخواهی یا فرجام‌خواهی را از اینجا دریافت نمایید.

اعتراض به رأی صادره در دادگاه تجدیدنظر

با وجود اینکه پیش‌بینی مرحله تجدیدنظرخواهی در آیین دادرسی به منظور به رسمیت شناختن امکان اعتراض به آرای دادگاه‌ها برای اصحاب دعوا بوده است؛ اما قانونگذار همچنان در برخی شرایط خاص امکان اعتراض به رأی صادره از دادگاه تجدیدنظر را نیز به رسمیت شناخته است. با وجود اینکه رأی صادره در مرحله تجدیدنظرخواهی قطعی و قابل اجراست، اما ماده 368 قانون آیین دادرسی مدنی آرای دادگاه‌های تجدیدنظر استان را در موارد زیر قابل اعتراض در قالب فرجام‌خواهی دانسته است:

الف) احکام راجع به اصل نکاح و فسخ آن، طلاق، نسب، حجر و وقف

ب) قرارهای ابطال یا رد دادخواست و سقوط دعوا یا عدم اهلیت یکی از طرفین که از دادگاه تجدیدنظر صادر شده باشد، مشروط به اینکه اصل حکم راجع به آن‌ها قابل رسیدگی فرجامی باشد.

شایان ذکر است که فرجام‌خواهی نسبت به آرای صادره از دادگاه تجدیدنظر در دیوان عالی کشور انجام می‌شود.

تفاوت تجدیدنظرخواهی حقوقی و واخواهی

واخواهی و تجدیدنظرخواهی حقوقی هردو از روش‌های اعتراض به رأی هستند. وجه اشتراک این دو روش این است که در هردوی آن‌ها پرونده مورد اعتراض تحت رسیدگی ماهوی مجدد قرار می‌گیرد. با این حال، این دو روش کاملاً متفاوت و متمایز از یکدیگر هستند.

اعتراض به آرای دادگاه در قالب واخواهی اختصاص به محکوم‌علیه غایب دارد. به این معنا که اگر دادگاه به صورت غیابی تشکیل شده و رأی صادر نموده باشد، محکوم‌علیه غایب می‌تواند نسبت به آن رأی واخواهی نماید تا پرونده در همان دادگاه صادرکننده رأی غیابی مورد رسیدگی مجدد قرار گیرد. اما تجدیدنظرخواهی حقی است که به تمامی اصحاب دعوا تعلق داشته و برای استفاده از آن تفاوتی نمی‌کند که رأی به صورت غیابی صادر شده باشد یا حضوری. علاوه بر این، با طرح دادخواست تجدیدنظرخواهی پرونده مربوطه از دادگاه بدوی به دادگاه تجدیدنظر (عالی) منتقل می‌شود تا در آنجا مورد رسیدگی قرار گیرد.

امکان تجدیدنظرخواهی نسبت به رأی صادره پس از واخواهی

همانطور که بیان شد، واخواهی و تجدیدنظرخواهی دو روش کاملاً متفاوت برای اعتراض به رأی دادگاه هستند. محکوم‌علیه غایب حق واخواهی نسبت به آرایی را که به صورت غیابی صادر می‌شوند دارد. صرف نظر از اینکه دادخواست واخواهی محکوم‌علیه غایب رد یا پذیرفته شود، همچنان امکان تجدیدنظرخواهی نسبت به رأی مذکور وجود دارد.

طرفین دعوا ظرف مدت بیست روز از تاریخ صدور رأی واخواهی یا رد این دادخواست می‌تواند اقدام به ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی نماید. این موضوع در نظریه مشورتی شماره 7/96/296 اداره کل حقوقی قوه قضائیه مورخ 1396/02/11 نیز مورد تصریح قرار گرفته است.

تفاوت تجدیدنظرخواهی حقوقی و فرجام‌خواهی

فرجام‌خواهی از جمله دیگر روش‌های اعتراض به آراست. این روش کاملاً متمایز از تجدیدنظرخواهی بوده و یکسان انگاشتن آن‌ها با یکدیگر ممکن نیست. در جریان فرجام‌خواهی نسبت به یک رأی دیوان عالی کشور رأی مورد اعتراض را صرفاً از حیث انطباق یا عدم انطباق رأی با موازین شرعی و مقررات قانونی مورد بررسی قرار می‌دهد.

احکام و مقررات مربوط به فرجام‌خواهی به تفصیل در مواد 366 الی 416 قانون آیین دادرسی مدنی بیان شده است.

تفاوت تجدیدنظرخواهی حقوقی و اعاده دادرسی

اعاده دادرسی یکی از روش‌های ویژه اعتراض به رأی دادگاه است. علی‌رغم آن که پس از قطعیت یافتن یک رأی امکان اعتراض به آن وجود ندارد، اما در صورت وجود هر یک از جهات اعاده دادرسی (مندرج در ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی) می‌توان نسبت به رأیی که قطعی شده اعتراض نمود تا رأی مذکور در همان دادگاه صادرکننده مورد بازبینی قرار گیرد.

این در حالی است که آرای قطعی دادگاه‌ها به هیچ وجه قابل تجدیدنظرخواهی نبوده و درخواست تجدیدنظرخواهی تنها نسبت به آرای غیرقطعی دادگاه‌ها پذیرفته می‌شود. علاوه بر این، رسیدگی به دادخواست تجدیدنظر در مرجع بالاتر (دادگاه تجدیدنظر استان) انجام می‌شود؛ اما مرجع رسیدگی به اعاده دادرسی همان دادگاه صادرکننده رأی، اعم از دادگاه بدوی یا تجدیدنظر، است.

تفاوت تجدیدنظرخواهی حقوقی و تجدیدنظرخواهی کیفری

در جریان رسیدگی به شکایات کیفری نیز مانند دعاوی حقوقی احتمال بروز خطا، اشتباه یا تضییع شدن حق یکی از طرفین وجود دارد. به همین خاطر، قانونگذار امکان تجدیدنظرخواهی نسبت به آرای کیفری در مرجع بالاتر (دادگاه تجدیدنظر) را نیز به رسمیت شناخته است. با وجد اینکه کارکرد و دلیل پیش‌بینی امکان تجدیدنظرخواهی در دعاوی حقوقی و شکایات کیفری یکسان است، اما این موارد از حیث جهات تجدیدنظرخواهی، اشخاصی که حق تجدیدنظرخواهی دارند و غیره متفاوت از یکدیگر هستند.

احکام و مقررات مربوط به تجدیدنظرخواهی حقوقی به شرحی که بیان شد در قانون آیین دادرسی مدنی ذکر شده است؛ اما احکام و مقررات مربوط به تجدیدنظرخواهی کیفری به تفصیل در مواد 426 الی 461 قانون آیین دادرسی کیفری ذکر شده است.

نقش وکیل در تجدیدنظرخواهی حقوقی

تجدیدنظرخواهی نسبت به آرای صادره در دادگاه حقی است که همه اشخاص در جریان دادرسی از آن برخوردار هستند. بسیاری از افراد تصور می‌کنند که پس از صدور رأی در دادگاه فرایند رسیدگی به طور کامل به اتمام رسیده و اگر رأی صادره حقی از آن‌ها تضییع نموده باشد، دیگر امکان احقاق آن وجود نخواهد داشت. این در حالی است که تجدیدنظرخواهی به عنوان راهی برای حمایت از حقوق افراد و جلوگیری از تضییع آن در جریان دادرسی پیش‌بینی شده است.

افراد حتی پس از آن که دادگاه اقدام به صدور رأی برخلاف حقوق و منافع آن‌ها می‌نماید، با مشورت یک وکیل متخصص نسبت به رأی صادره تجدیدنظرخواهی نمایند. مشورت با یک وکیل متخصص در چنین مواردی به علت آگاهی وکیل از مهلت و چگونگی تجدیدنظرخواهی از حقوق افراد در جریان دادرسی حمایت کرده و حتی می‌تواند منجر به نقض یا اصلاح رأی صادره در دادگاه بدوی شود.

وکیل متخصص در تمامی مراحل مربوط به تنظیم دادخواست تجدیدنظرخواهی، ثبت آن، تبادل لوایح و حضور در جلسات رسیدگی در دادگاه تجدیدنظر موکل خود را همراهی کرده و از حقوق وی حمایت می‌نماید.

برای آشنایی با رویه قضایی مربوط به تجدیدنظرخواهی حقوقی می‌توانید نمونه آرای مربوطه را از اینجا مشاهده و مطالعه نمایید.

نتیجه‌گیری

همواره احتمال بروز اشتباه و خطا در جریان رسیدگی به دعاوی و صدور آراء در دادگاه وجود دارد. به همین خاطر، قانونگذار روش‌های گوناگونی را برای اعتراض به آرای صادره در دادگاه پیش‌بینی نموده است. تجدیدنظرخواهی حقوقی از جمله این روش‌هاست که به موجب آن هر یک از اصحاب دعوا یا وکلای آن‌ها می‌تواند در مهلت مقرر نسبت به رأی غیرقطعی صادره در دادگاه بدوی اعتراض نماید.

با ثبت دادخواست تجدیدنظرخواهی حقوقی نسبت به یک دادنامه، پرونده مذکور به دادگاه تجدیدنظر استان ارجاع شده و از حیث ماهوی مورد رسیدگی مجدد قرار می‌گیرد. در جریان رسیدگی مجدد به این پرونده دادگاه تجدیدنظر ممکن است رأی صادره در مرحله بدوی را تأیید، نقض یا اصلاح نماید.

خلاصه کاربردی از تجدیدنظرخواهی حقوقی

وکیل سوال – مرجع تخصصی مشاوره و خدمات حقوقی

در هر مرحله از فرآیندهای حقوقی و قضایی، چه در زمینه دعاوی ملکی، خانوادگی، کیفری، قراردادها، امور مالی، سایبری یا سایر موضوعات حقوقی، «وکیل سوال» با مدیریت مستقیم وکیل ام‌البنین تنکابنی رضایی و بهره‌مندی از تیمی متشکل از وکلای مجرب و متخصص، آماده ارائه مشاوره‌های دقیق، تحلیل‌های تخصصی و خدمات جامع حقوقی به شما می‌باشد. هدف ما فراهم آوردن بهترین راهکارهای قانونی متناسب با شرایط شما و حمایت همه‌جانبه از حقوق و منافع شما در تمامی مراحل پرونده است. با انتخاب «وکیل سوال» می‌توانید اطمینان داشته باشید که پرونده‌تان با تعهد، دانش به‌روز و تجربه عملی بالا پیگیری خواهد شد تا بهترین نتیجه ممکن حاصل گردد. جهت دریافت مشاوره تخصصی، تحلیل پرونده و آغاز فرایند حقوقی خود، همین حالا از طریق صفحه تماس با ما اقدام نمایید. تیم «وکیل سوال» همراه و پشتیبان شما در مسیر احقاق حق خواهد بود.