دعاوی بورسی: راهنمای جامع نحوه رسیدگی و نکات کلیدی

امروزه بازار بورس تبدیل به یکی از بازارهای سرمایه‌گذاری رایج در بین افراد جامعه شده است. شاید شما هم از فعالان این بازار بوده یا اینکه قصد سرمایه‌گذاری در این بازار را داشته باشید. هر شخص حقیقی یا حقوقی با هر میزان سرمایه، اعم از کم یا زیاد، می‌تواند وارد بازار بورس شده و به نسبت سرمایه خود در سود و زیان این بازار شریک باشد. اما هر شخصی ضروری است که پیش از سرمایه‌گذاری در بازار بورس اوراق بهادار دانش و اطلاعات خود را در خصوص این بازار و نحوه فعالیت آن افزایش دهد.

سرمایه‌گذاران، کارگزاران بورسی و سبدگردانان فعالان بازار بورس بوده و گاه در جریان انجام معاملات، دعاوی و اختلافاتی میان آن‌ها بروز می‌یابد. آشنایی با نحوه رسیدگی و حل و فصل این دعاوی و اختلافات برای کلیه فعالان بازار بورس ضروری است. از این رو، در این گفتار به بررسی موضوع دعاوی بورسی و نحوه رسیدگی به آن خواهیم پرداخت.

بورس چیست؟

به موجب ماده 5 قانون بازار اوراق بهادار مصوب 1384: «سازمان بورس و اوراق بهادار یک مؤسسه عمومی غیر دولتی است که دارای شخصیت حقوقی و مالی مستقل بوده و از محل کارمزدهای دریافتی و سهمی از حق پذیرش شرکت‌ها در بورس‌ها و سایر
درآمدها اداره خواهد شد. منابع لازم برای آغاز فعالیت و راه‌اندازی این سازمان از محل وجوه امانی شورای بورس نزد سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران تأمین می‌شود.» در نتیجه، بورس یک بازار مالی گسترده و سازمان‌یافته است که اوراق بهادار و کالاهای متنوعی ممکن است در این بازار مورد معامله قرار گیرند.

امروزه بازار بورس به طور کلی به چهار دسته بورس اوراق بهادار، بورس کالا، فرابورس و بورس انرژی تقسیم می‌شود. گسترش حجم معاملات در این بازار همواره احتمال وقوع اختلاف میان فعالان این بازار را بالاتر می‌برد. با توجه به فنی و تخصصی بودن موضوع بورس و دعاوی بورسی، قانونگذار راه حل ویژه‌ای برای رسیدگی به این قبیل دعاوی پیش‌بینی نموده است که در ادامه بیان خواهد شد.

تاریخچه بازار بورس در ایران و مقایسه قوانین آن با دیگر کشورها

بازار بورس در ایران تاریخچه‌ای غنی و پیچیده دارد که به دوران قاجار بازمی‌گردد. نخستین گام‌ها برای تأسیس بورس در ایران در دهه ۱۳۱۰ شمسی برداشته شد، اما بورس اوراق بهادار تهران به‌صورت رسمی در سال ۱۳۴۶ تأسیس شد. از آن زمان تا کنون، بورس ایران تحولات و تغییرات زیادی را تجربه کرده است، که باعث شده این بازار به یکی از ارکان اصلی اقتصاد کشور تبدیل شود.

در مقایسه با سایر کشورها، ایران دارای یک نظام خاص و متفاوت در زمینه رسیدگی به دعاوی بورسی است. به‌عنوان مثال، در ایالات متحده، کمیسیون بورس و اوراق بهادار (SEC) نقش مهمی در نظارت و تنظیم بازار دارد و دادگاه‌های فدرال نیز به دعاوی مرتبط رسیدگی می‌کنند. در انگلستان نیز، نهادهای مختلفی نظیر اداره رفتار مالی (FCA) در این حوزه فعال هستند.

مزایای بازار بورس اوراق بهادار

بازار بورس اوراق بهادار به عنوان یکی از ارکان اصلی نظام اقتصادی هر جامعه به شمار می‌رود. عملکرد صحیح بورس می‌تواند در رشد و پیشرفت اقتصاد جامعه تا حد بسیار زیادی تأثیرگذار باشد. از این رو، مزایای فعالیت بازار بورس را می‌توان به این ترتیب برشمرد:

• تنوع سرمایه‌گذاری‌ها
• قابلیت سرمایه‌گذاری با مبالغ کم
• سهولت نقدشوندگی سریع سرمایه
• بازدهی بالا و امکان افزایش سرمایه
• تأمین مالی شرکت‌ها از طریق جذب سرمایه
• بهبود تخصیص منابع
• افزایش ثروت عمومی جامعه
• و …

دعاوی بورسی چیست؟

هرگونه اختلاف بین کارگزاران، سرمایه‌گذاران، بازارگردانان، مشاوران سرمایه‌گذاری، ناشران و به طور کلی اشخاص فعال در بازار بورس از جمله دعاوی بورسی محسوب می‌شود. این دعاوی عمدتاً در صورت تخلفات کارگزاران بورسی مطرح می‌شود که می‌توان به چند نمونه از آن‌ها به شرح زیر اشاره نمود:

• عدم خرید سهام توسط کارگزار
• فروش سهام توسط کارگزار بدون کسب اجازه از سرمایه‌گذار
• عدم رعایت حق تقدم مشتری
• فروش سهام کمتر از میزان سفارش سرمایه‌گذار
• تأخیر در اجرای درخواست فروش سهام توسط کارگزار
• سوءاستفاده کارگزار از کد سهامداری سرمایه‌گذار
• عدم ارائه صورتحساب به سرمایه‌گذار
• ارائه مشاوره غلط و گمراه‌کننده به مشتریان

مرجع صالح رسیدگی به دعاوی بورسی

همانطور که پیش‌تر اشاره شد، دعاوی بورسی و رسیدگی به آن‌ها یک مسئله فنی و تخصصی است و هر مرجعی صلاحیت و اطلاعات و دانش کافی جهت رسیدگی به آن موضوع را ندارد. به همین منظور، دعاوی بورسی مطروحه از سوی هر یک از فعالان بازار بورس و اوراق بهادار نزد یکی از دو مرجع زیر قابل تعقیب و پیگیری است:

1 . سامانه ثبت تخلفات بورس

سازمان بورس و اوراق بهادار با راه‌اندازی سامانه اداره رسیدگی به شکایات و حمایت‌های حقوقی (سمتا) به نشانی shekayat.seo.ir این امکان را برای فعالان بازار بورس فراهم نموده است تا بتوانند شکایات و دعاوی بورسی خود را به صورت اینترنتی در این سامانه طرح کرده و پیگیری نمایند. سامانه سمتا این امکان را برای کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی فعال در بازار بورس فراهم نموده است تا بتوانند از طریق مراجعه به قسمت طرح شکایات در این سامانه دعاوی بورسی خود را مطرح نمایند.

2 . کمیته سازش (کانون) و هیأت داوری

علاوه بر سامانه ثبت تخلفات بورس، ماده 36 قانون بازار اوراق بهادار اقدام به معرفی یک مرجع شبه قضایی برای رسیدگی به دعاوی بورسی نموده است. این ماده قانونی مقرر داشته است که:

«اختلافات بین کارگزاران، بازارگردانان، کارگزار / معامله‌گران، مشاوران سرمایه گذاری، ناشران، سرمایه‌گذاران و سایر اشخاص ذی‌ربط ناشی از فعالیت حرفه‌ای آن‌ها، در صورت عدم سازش در کانون‌ها توسط هیأت داوری رسیدگی می‌شود».

از این ماده برداشت می‌شود که رسیدگی به دعاوی بورسی در دو مرحله به ترتیب زیر انجام خواهد شد:

الف) کمیته سازش (کانون):

رسیدگی اولیه و مقدماتی به دعاوی بورسی در صلاحیت کمیته سازش کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار قرار دارد که در اصطلاح کانون نامیده می‌شود. کمیته سازش یا کانون در ابتدا سعی می‌نماید تا اختلافات فی‌مابین فعالان بازار بورس را از طریق میانجی‌گری و کدخدامنشی حل و فصل نماید. در بسیاری از موارد، میانجی‌گری این نهاد منجر به حصول سازش میان طرفین می‌شود. اما زمانی که سازش حاصل نشود، هیأت داوری فرایند رسیدگی به اختلاف مورد نظر را شروع خواهد کرد.

ب) هیأت داوری:

چنانچه طرفین دعاوی بورسی در وقت رسیدگی کمیته سازش در جلسه حاضر شده و با میانجی‌گری کانون به سازش رسیده باشند، با صدور گواهی سازش توسط کانون پرونده مختومه اعلام می‌گردد. در غیر این صورت، کانون اقدام به صدور گواهی عدم سازش و ارسال رونوشت آن به دبیرخانه هیأت داوری می‌نماید. در چنین شرایطی، هیأت داوری وظیفه رسیدگی به اختلاف بین فعالان بازار بورس را بر عهده خواهد گرفت.

اعضای کمیته سازش کانون کارگزاران بازار بورس و اوراق بهادار (کانون)

کمیته سازش یک نهاد تخصصی در بازار بورس است؛ در نتیجه هیچ یک از اعضای این کانون را قضات و نمایندگان قوه قضائیه تشکیل نمی‌دهند. طبق ماده 3 دستورالعمل کمیتۀ سازش کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار، بورس ذیربط (برحسب موضوع اختلاف)، کانون و سازمان بورس و اوراق بهادار موظف هستند که هر کدام یک نماینده اصلی و یک عضو علی‌البدل جهت شرکت در جلسات کمیته سازش تعیین و معرفی نمایند. در نتیجه کمیته سازش دارای سه عضو متخصص می‌باشد و جلسات آن با حضور حداقل دو عضو که یکی از آن‌ها باید نماینده سازمان بورس باشد رسمیت می‌یابد. در موارد استثنایی چون فوت یا استعفای عضو اصلی، عضو علی‌البدل جایگزین وی خواهد شد.

اعضای اصلی و علی‌البدل کمیته سازش هر یک برای دو سال به این سمت منصوب خواهند شد و انتخاب مجدد آن‌ها برای چند دوره متوالی بلامانع است.

اعضای هیأت داوری سازمان بورس اوراق بهادار

طبق ماده 37 قانون بازار اوراق بهادار هیأت داوری سازمان بورس از سه عضو تشکیل شده است. یکی از این اعضا نماینده قوه قضائیه بوده و توسط رئیس قوه قضائیه از بین قضات با تجربه انتخاب می‌شود. دو عضو دیگر از صاحب‌نظران حوزه اقتصاد و بازارهای مالی می‌باشند که به پیشنهاد سازمان بورس و با تأیید شورا به این سمت منصوب می‌گردند. علاوه بر این سه عضو، قوه قضائیه و سازمان بورس موظف‌اند یک عضو علی‌البدل نیز معرفی نمایند تا در صورت غیبت عضو اصلی انجام وظایف وی را بر عهده گیرد.

شایان ذکر است که مدت مأموریت هر یک از اعضای این هیأت، اعم از اعضای اصلی و اعضای علی‌البدل، دو سال می‌باشد و با پایان دوره مأموریت، انتخاب مجدد آن‌ها حداکثر برای دو دوره دیگر بلامانع است. با انتخاب اعضای هیأت داوری سازمان بورس، دبیرخانه این هیأت در محل سازمان بورس تشکیل شده و بودجه آن نیز در قالب بودجه سالیانه سازمان بورس تأمین و پرداخت می‌گردد.

نحوه طرح دعاوی بورسی

با توجه به اینکه فعالان بازار بورس می‌توانند دعاوی خود را از طریق سامانه ثبت تخلفات بورس یا از طریق کانون و هیأت داوری طرح و پیگیری نمایند، دعاوی بورسی به یکی از دو صورت زیر قابل طرح می‌باشد:

1 . طرح دعاوی بورسی در سامانه ثبت تخلفات بورس (سمتا)

برای طرح شکایت در این سامانه، اشخاص پس از ورود به سامانه وارد قسمت طرح شکایات می‌شوند. در این قسمت، ثبت شکایت اشخاص حقیقی و حقوقی از یکدیگر تفکیک شده و هر یک بایستی به قسمت مربوطه وارد شوند. برای ثبت شکایت در این سامانه، رعایت چند نکته ضروری است؛ از جمله اینکه:

• تکمیل فیلدهای ستاره‌دار در زمان ثبت شکایت الزامی است.
• حجم فایل‌های بارگذاری‌شده نباید بیش از 5 مگابایت باشد.
• متن شکایت بایستی به صورت صریح و شفاف بیان شده باشد.
• فحاشی و استفاده از الفاظ رکیک در فرایند تنظیم شکایت خلاف مقررات بوده و مطابق مقررات قانون مجازات اسلامی قابل تعقیب و پیگیری است.
• و …

پس از ثبت شکایت در این سامانه، هر شخص حقیقی یا حقوقی یک کد رهگیری دریافت می‌نماید که با استفاده از این کد می‌تواند مراحل رسیدگی به دعوای خود را پیگیری کند. اشخاص با مراجعه به قسمت پیگیری شکایات در سامانه سمتا می‌توانند از مراحل رسیدگی به شکایت خود آگاهی یابند.

2 . طرح دعاوی بورسی از طریق مراجعه به هیأت داوری

سامانه سمتا بستر مناسبی برای گزارش تخلفات بورسی است. روش مناسب‌تر و مطمئن‌تری که برای پیگیری دعاوی بورسی وجود دارد، طرح این دعاوی از طریق مراجعه به هیأت داوری موضوع ماده 36 قانون بازار اوراق بهادار است. هر یک از فعالان بازار بورس برای طرح دعاوی بورسی نزد هیأت داوری موظف است ابتدا دعوای خود را نزد کمیته سازش (کانون) مطرح نماید تا این مرجع موجبات سازش را فراهم نموده و در صورت عدم حصول سازش، پرونده برای رسیدگی به هیأت داوری ارجاع شود. به همین خاطر، خواهان موظف است که ابتدا دعوا را نزد دبیرخانه کانون مطرح کرده و مدارک و مستندات کافی را به دبیرخانه کانون تحویل دهد. فرم طرح شکایت نزد کانون از طریق مراجعه اینترنتی به سایت www.seba.ir یا مراجعه حضوری به دبیرخانه کانون قابل دریافت است.

چنانچه رسیدگی در کمیته سازش (کانون) موفقیت‌آمیز نبوده و سازش بین طرفین حاصل نشود، خواهان بایستی با مراجعه به سامانه هیأت داوری بازار سرمایه به نشانی davari.seo.ir در این سامانه ثبت نام کرده و دادخواست الکترونیکی خود را در این سامانه ثبت نماید. سپس بایستی اسناد و مدارک مربوطه را به همراه گواهی عدم امکان سازش صادره از سوی کانون به دبیرخانه هیأت داوری تحویل دهد. دبیرخانه هیأت داوری هزینه دادرسی را محاسبه کرده و برای واریز وجه ده روز به خواهان مهلت می‌دهد. پس از واریز وجه از سوی خواهان تاریخ جلسه رسیدگی تعیین و به طرفین ابلاغ می‌شود تا در موعد مقرر به منظور تشکیل جلسه رسیدگی در محل هیأت داوری حاضر شوند.

فرایند رسیدگی به دعاوی بورسی در کانون و هیأت داوری

با توجه به وجود دو مرجع تخصصی کانون و هیأت داوری، رسیدگی به دعاوی بورسی در این مراجع به ترتب زیر انجام می‌شود:

زمانی که خواهان دعوای خود را نزد دبیرخانه کانون مطرح می‌نماید، دبیرخانه کانون ظرف سه روز موضوع دعوا و مستندات آن را به خوانده ابلاغ کرده و منتظر جوابیه خوانده خواهد ماند. در صورت عدم وصول جوابیه از جانب خوانده ظرف مهلت مقرر، پرونده به کمیته سازش کانون ارجاع می‌شود تا این نهاد موجبات سازش و میانجی‌گری طرفین را فراهم آورد. چنانچه کمیته سازش کانون موفق به حصول سازش فی‌مابین طرفین شود، با صدور گواهی سازش توافق و سازش آن‌ها را نزد دفاتر اسناد رسمی ثبت کرده و نسخه‌ای از آن را به دبیرخانه هیأت داوری ارسال می‌نماید. اما در صورت عدم حصول سازش، گواهی عدم سازش از جانب کمیته سازش کانون صادر شده و رسیدگی به دعوای بورسی مورد نظر بر عهده هیأت داوری سازمان بورس قرار خواهد گرفت.

چنانچه سازش حاصل نشده و رسیدگی به دعوای بورسی به هیأت داوری واگذار شود، این هیأت با تشکیل جلسه، بررسی اسناد و مدارک و استماع اظهارات طرفین اقدام به رسیدگی و صدور رأی می‌نماید. آرای صادره از جانب هیأت داوری قطعی و لازم‌الاجرا هستند.

اعتراض نسبت به آرای صادره از هیأت داوری سازمان بورس اوراق بهادار

تبصره ۵ ماده ۳۷ قانون بازار اوراق بهادار صراحتاً آرای صادره از جانب هیأت داوری سازمان بورس را قطعی و لازم‌الاجرا دانسته و اجرای آن را بر عهده اداره‌ها و دوایر اجرای ثبت اسناد و املاک قرار داده است. به همین خاطر، پیش‌تر تصور افراد بر این بود که آرای صادره از سوی هیأت داوری سازمان بورس نزد محاکم دادگستری غیرقابل اعتراض هستند.

اما مطابق رویه قضایی جدید آرای صادره از سوی هیأت داوری سازمان بورس قابل اعتراض و ابطال نزد محاکم دادگستری به شمار می‌روند. برای نخستین بار شعبه 99 دادگاه تجدیدنظر استان تهران آرای صادره از هیأت داوری سازمان بورس را مصداق آرای داوری موضوع قانون آیین دادرسی مدنی و قابل اعتراض نزد محاکم دادگستری به شمار آورده است.

نقش دادگاه‌ها در رسیدگی به دعاوی بورسی

مطابق آنچه بیان شد، پیش‌تر دادگاه‌ها نقشی در فرایند رسیدگی به دعاوی بورسی نداشته و تمام مراحل مربوط به رسیدگی به دعاوی بورسی در کمیته سازش و هیأت داوری انجام می‌شد. اما مطابق رویه قضایی جدید امکان اعتراض و ابطال آرای صادره از سوی هیأت داوری سازمان بورس نزد محاکم دادگستری به رسمیت شناخته شده است. این مسئله علاوه بر اعطای صلاحیت به دادگاه‌ها در فرایند رسیدگی به دعاوی بورسی، گام بزرگی در حمایت از حقوق فعالان بازار بورس نیز به شمار می‌رود.

علاوه بر این، در برخی موارد نیز با وقوع جرایمی در بازار بورس روبه‌رو هستیم، مثل وقوع کلاهبرداری در بورس. این مسائل در زمره جرایم کیفری قرار گرفته و از دسته دعاوی بورسی که ناظر به اختلافات فعالان بازار بورس است متفاوت می‌باشد. در چنین مواردی، شخص شاکی بایستی مستقیماً اقدام به طرح شکایت نزد دادگاه نموده و دادگاه نیز صلاحیت رسیدگی به شکوائیه وی را خواهد داشت.

نقش وکلا در دعاوی بورسی

هر شخصی که قصد ورود به بازار بورس و سرمایه‌گذاری در این بازار را دارد بایستی پیش از هر کاری اقدام به مشورت با متخصصین این حوزه نماید. وکلای دعاوی بورسی و دعاوی مالی از جمله این متخصصین می‌باشند که به سرمایه‌گذاران کمک می‌کنند تا عملکرد مناسبی در این بازار داشته و با خرید و فروش سهام‌های معتبر علاوه بر کسب سود بالا درگیر دعاوی بورسی نیز نشوند.

علاوه بر این، چنانچه هر یک از فعالان بازار بورس با اختلافی در این بازار مواجه شده و برای حل آن نیاز به طرح دعوا نزد کانون و هیأت داوری سازمان بورس داشته باشد، می‌تواند از خدمات وکلای متخصص دعاوی بورسی در زمینه طرح دعوا، تنظیم دادخواست و ارائه دفاعیات لازم در جلسات رسیدگی استفاده نماید تا بتواند به احقاق حقوق از دسته رفته وی کمک نماید.

سخن نهایی

بازار بورس از جمله بازارهای سرمایه‌گذاری است که اشخاص بسیاری به منظور سودآوری تمایل به سرمایه‌گذاری در این بازار دارند. فعالیت در بازار بورس گاه موجب ایجاد برخی دعاوی و اختلافات میان فعالان این بازار می‌شود. کلیه اختلافاتی که در اثر فعالیت‌های حرفه‌ای در بازار بورس میان فعالان این بازار پیش می‌آید، دعاوی بورسی نامیده می‌شود. رسیدگی به دعاوی بورسی نزد مراجع تخصصی شبه قضایی تحت عنوان کانون و هیأت داوری انجام می‌شود. نحوه طرح دعوا نزد این مراجع متفاوت از طرح دعوا نزد محاکم عمومی حقوقی است. به همین خاطر، نکات لازم در خصوص نحوه طرح دعاوی بورسی، رسیدگی به دعاوی بورسی و ترکیب اعضای کانون و هیأت داوری به تفصیل در این مقاله ارائه شده است.

دپارتمان حقوقی وکیل سوال

امیدواریم که این مقاله برای شما مفید بوده و اطلاعات کافی در خصوص دعاوی بورسی و نحوه طرح این دعاوی را در اختیار شما قرار داده باشد. در صورتی که با سؤال یا ابهامی در این زمینه مواجه هستید، می‌توانید پرسش خود را در قسمت دیدگاه‌ها درج نمایید تا در اسرع وقت به آن‌ها پاسخ داده شود. در صورت نیاز به دریافت مشاوره تخصصی نیز می‌توانید از طریق شماره تماس یا فرم ارتباطی با ما در ارتباط باشید.

خانم ام‌البنین تنکابنی رضایی، وکیل پایه یک دادگستری و مدیر مجموعه وکیل سؤال، با سال‌ها تجربه در زمینه ارائه خدمات حقوقی، شخصاً بر کیفیت خدمات ارائه شده نظارت خواهند داشت.

وکیل سؤال – همراه شما در مسیر عدالت