رجوع از هبه چیست و چه شرایطی دارد؟

عقد هبه یکی از عقود رایج و پرکاربرد در سطح جامعه است. با این حال، در برخی مواقع ممکن است که واهب (هدیه‌دهنده) پس از انعقاد عقد هبه بنا به دلایلی قصد رجوع از هبه و بازپس گرفتن هدیه را دارد. برای مثال، ممکن است که زوج در طول زندگی مشترک یک دستگاه اتوموبیل به همسرش هدیه داده باشد، اما پس از طلاق قصد رجوع از هبه و بازپس‌گیری اتوموبیل را داشته باشد.

اگر شما نیز قصد رجوع از هبه را داشته و به دنبال انجام این امر از طریق قانونی هستید، با ما همراه باشید تا در ادامه این مقاله با چگونگی رجوع از هبه و مراحل قانونی مربوط به آن آشنا شویم.

عقد هبه چیست؟

هبه در لغت به معنای بخشیدن و هدیه دادن است و در اصطلاح حقوقی یکی از اقسام عقود معین است که به موجب آن یک شخص مالی را به صورت رایگان در قالب هدیه به دیگری تملیک می‌نماید. ماده 795 قانون مدنی عقد هبه و طرفین آن را به شرح زیر تعریف نموده است:

«هبه عقدی است که به موجب آن یک نفر مالی را مجانا به کس دیگری تملیک می‌کند. تملیک‌کننده را واهب، طرف دیگر را متهب، مالی را که مورد هبه است عین موهوبه می‌گویند».

بنابراین، اگر شخص الف یک قطعه جواهر را به شخص ب هدیه داده و به صورت رایگان تملیک نموده باشد، شخص الف واهب، شخص ب متهب و آن قطعه جواهر عین موهوبه نامیده می‌شود.

لازم یا جایز بودن عقد هبه

برای بررسی امکان یا عدم امکان رجوع از هبه بایستی ماهیت این عقد از حیث لازم یا جایز بودن مشخص شود. چرا که در علم حقوق، عقود لازم از جمله عقودی هستند که هیچ یک از طرفین حق برهم زدن یک‌جانبه عقد را جز در موارد مقرر قانونی (موارد فسخ قرارداد) ندارند. اما عقود جایز عقودی هستند که هر یک از طرفین در هر زمانی می‌توانند آن را به صورت یک‌جانبه فسخ نموده و برهم بزنند.

عقد هبه ماهیتاً از جمله عقود جایز به شمار می‌رود. به این معنا که هر یک از واهب و متهب می‌تواند آن را به صورت یک‌جانبه فسخ نماید. در نتیجه، واهب علی‌الاصول می‌تواند از هبه رجوع کرده و عین موهوبه را از متهب بازپس بگیرد.

شرایط رجوع از هبه

با توجه به جایز بودن عقد هبه، اصولاً امکان رجوع از آن برای واهب (هدیه‌دهنده) وجود دارد. با این حال، برای رجوع واهب از هبه وجود شرایط زیر الزامی است:

1 . عین موهوبه همچنان موجود بوده و در دست متهب باقی مانده باشد.

2 . واهب و متهب (هدیه‌دهنده و هدیه‌گیرنده) هردو در قید حیات باشند.

3 . متهب تغییراتی در عین موهوبه ایجاد ننموده باشد.

4  . متهب پدر، مادر یا اولاد واهب نبوده باشد.

5 . عقد هبه به صورت غیرمعوض منعقد شده باشد یا در صورت انعقاد عقد هبه معوض، عوض آن دریافت نشده باشد.

6 . در ضمن عقد هبه، شرط عدم امکان رجوع از هبه قید نشده باشد.

موارد عدم امکان رجوع از هبه

علی‌رغم آن که اصولاً امکان رجوع از هبه توسط واهب و بازپس گرفتن عین موهوبه وجود دارد، اما قانونگذار در برخی شرایط خاص رجوع از هبه را غیرممکن دانسته است. این موارد عبارتند از:

1 . عین موهوبه به هر دلیلی از بین رفته باشد، مثل اینکه تخریب شده یا غیرقابل استفاده شده باشد.

2 . هر یک از طرفین عقد هبه، اعم از واهب یا متهب، پیش از رجوع فوت نموده باشد.

3 . واهب عین موهوبه را به پدر، مادر یا اولاد خود هبه نموده باشد.

4 . چنانچه عقد هبه به صورت معوض منعقد شده و واهب عوض آن را نیز دریافت نموده باشد.

5 . عین موهوبه، خواه به صورت قهری و خواه به صورت ارادی، از مالکیت متهب خارج شده باشد؛ مثل اینکه متهب عین موهوبه را فروخته باشد.

6 . تغییراتی در عین موهوبه ایجاد شده باشد؛ مثل اینکه واهب یک قطعه زمین به متهب هدیه داده و متهب در آن زمین اقدام به احداث بنا نموده باشد.

مراحل قانونی رجوع از هبه

در صورت وجود شرایط لازم برای رجوع از هبه، واهب زمانی می‌تواند هدیه خود را بازپس گیرد که به ترتیب زیر اقدام نموده باشد.

1 . ثبت نام در سامانه ثنا

در حال حاضر، کلیه اقدامات قضایی از قبیل ثبت دادخواست یا شکوائیه، ارسال اظهارنامه، تبادل لوایح و غیره به صورت غیرحضوری و از طریق سامانه ثنا انجام می‌شود. به همین خاطر، همه افراد حقیقی پیش از هر اقدام قضایی بایستی با استفاده از کد ملی خود در سامانه ثنا ثبت نام کرده و صفحه کاربری شخصی خود را در این سامانه ایجاد نمایند.

2 . تنظیم و ارسال اظهارنامه رسمی رجوع از هبه

طبق ماده 156 قانون آیین دادرسی مدنی، اظهارنامه یک درخواست رسمی برای مطالبه حق است که ارسال‌کننده آن به صورت رسمی از گیرنده درخواست می‌نماید تا حقوق وی را پرداخت کرده و اقدامات قانونی لازم را انجام دهد. ارسال اظهارنامه در بسیاری از موارد مانع از طرح دعوا در دادگاه و درگیر شدن طرفین در فرایند رسیدگی‌های قضایی می‌شود.

برای رجوع از هبه، واهب موظف است تا در ابتدا با ارسال یک اظهارنامه رسمی موضوع را به متهب اطلاع داده و درخواست استرداد عین موهوبه را نماید. تنظیم اظهارنامه یک امر تخصصی است و بهتر است که توسط یک وکیل متخصص یا با راهنمایی ایشان تنظیم شود.

چنانچه متهب پس از دریافت اظهارنامه اقدام به استرداد عین موهوبه نماید، نیازی به انجام دیگر اقدامات قضایی از سوی واهب نمی‌باشد.

3 . تنظیم و ثبت دادخواست رجوع از هبه

علی‌رغم آن که ارسال اظهارنامه به متهب از جمله مراحل اصلی رجوع از هبه است، اما در اغلب موارد متهب پس از دریافت اظهارنامه اقدام مؤثری در جهت استرداد عین موهوبه انجام نمی‌دهد. از این رو، واهب موظف است که اقدام به تهیه و ثبت دادخواست رجوع از هبه نموده و اظهارنامه ارسالی را نیز ضمیمه این دادخواست نماید.

تهیه و تنظیم دادخواست رجوع از هبه نیز امری تخصصی است که بهتر است توسط یک وکیل متخصص یا با راهنمایی ایشان انجام شود. با ثبت این دادخواست، پرونده در دادگاه مورد رسیدگی قرار گرفته و در صورت احراز شرایط قانونی رجوع از هبه، دادگاه متهب را ملزم به استرداد عین موهوبه خواهد نمود.

نکته: واهب می‌تواند اظهارنامه و دادخواست خود را با مراجعه به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت نماید.

دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوای رجوع از هبه

دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوای رجوع از هبه بسته به منقول یا غیرمنقول بودن عین موهوبه به شرح زیر تعیین می‌شود.

الف) دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوای رجوع از هبه مال غیرمنقول: چنانچه عین موهوبه مال غیرمنقول باشد، مثل آپارتمان، زمین زراعی، مغازه و غیره، دعوای رجوع از هبه در دادگاه محل وقوع عین موهوبه مورد رسیدگی قرار می‌گیرد.

ب) دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوای رجوع از هبه مال منقول: رسیدگی به دعوای رجوع از هبه مال منقول می‌تواند در یکی از سه دادگاه زیر انجام شود:

• دادگاه محل اقامت خوانده (متهب)
• دادگاه محل انعقاد عقد هبه
• دادگاه محل تسلیم عین موهوبه

آثار رجوع از هبه

تأیید و تنفیذ رجوع از هبه در دادگاه آثار زیر را نسبت به عین موهوبه و طرفین عقد هبه به دنبال دارد:

1 . مالکیت عین موهوبه به واهب منتقل شده و واهب با بازپس‌گیری این مال می‌تواند مجددا از آن استفاده کرده و از منافع آن بهره‌مند شود.

2 . سند مالکیت عین موهوبه به نام متهب باطل شده و سند جدیدی به نام واهب صادر می‌گردد.

3 . در فرایند طرح دعوای رجوع از هبه، واهب (خواهان) ناگزیر از پرداخت برخی هزینه‌های قانونی چون هزینه دادرسی، هزینه ثبت اسناد و غیره می‌شود.

4 . چنانچه رجوع از هبه موجب ورود خسارت به متهب شود، می‌تواند خسارات وارده را از واهب مطالبه و دریافت نماید.

رجوع از هبه پیش از قبض

قبض عین موهوبه توسط متهب از جمله شرایط اساسی تحقق عقد هبه است. چنانچه عقد هبه منعقد شده باشد اما هنوز واهب عین موهوبه را به قبض متهب درنیاورده باشد، عقد هبه واقع نشده است. در نتیجه، تا پیش از قبض عین موهوبه، واهب می‌تواند بدون نیاز به طی کردن تشریفات قانونی بیان شده از عقد هبه رجوع نماید.

رجوع از هبه به همسر

قانونگذار هبه به همسر را از جمله موارد عدم امکان رجوع از هبه به شمار نیاورده است. بلکه در ماده 803 قانون مدنی صرفاً هبه به والدین و فرزندان در شمار هبه‌های غیرقابل رجوع به شمار آمده است. رجوع از هبه به همسر یکی از رایج‌ترین دعاوی و اختلافاتی است که زوجین پس از طلاق با آن روبه‌رو شده و هر یک از آن‌ها ممکن است درصدد بازپس‌گیری هدایای ارزشمندی که در طول دوران زندگی مشترک به همسرش داده است برآید.

در چنین مواردی، به شرط وجود دیگر شرایط لازم برای رجوع از هبه، از جمله زنده بودن واهب و متهب، بقای عین موهوبه، عدم تغییر در عین موهوبه و غیره هر یک از زوج یا زوجه به ترتیب فوق‌الذکر می‌تواند از هبه به همسرش رجوع نماید.

رجوع از بخشش مهریه

در برخی موارد، زوجه ممکن است مهریه خود را در قالب یک عقد هبه به همسرش بخشیده و آن را دریافت ننماید. در هر صورت، این شکل از بخشش مهریه تابع احکام و مقررات عقد هبه محسوب شده و همانطور که اصولاً امکان رجوع از عقد هبه وجود دارد، زوجه نیز می‌تواند در صورت وجود شرایط لازم از بخشش مهریه رجوع کرده و پس از رجوع مهریه خود را مطالبه نماید.

شایان ذکر است که بخشش مهریه ممکن است در قالب‌های دیگری چون ابراء نیز انجام شود. در چنین شرایطی، دیگر امکان رجوع از بخشش مهریه برای زوجه وجود نخواهد داشت.

تکلیف منافع عین موهوبه پس از رجوع از هبه

با رجوع از هبه، مالکیت عین موهوبه از دست متهب خارج شده و مجددا در دست واهب قرار می‌گیرد. در این زمان، این پرسش مطرح می‌شود که منافع عین موهوبه به چه کسانی تعلق دارد؟ برای مثال، اگر شخص الف یک قطعه زمین کشاورزی را به شخص ب هبه کرده و پس از مدتی از آن رجوع نماید، محصولات کشاورزی حاصل از این زمین به کدام یک از این اشخاص تعلق دارد؟

برای تعیین تکلیف در خصوص مالکیت منافع عین موهوبه پس از رجوع از هبه بایستی بین منافع متصل و منافع منفصل آن مال قائل به تفکیک شویم. چرا که به دنبال انتقال مجدد مالکیت عین موهوبه به واهب مالکیت منافع متصل آن نیز به واهب (هدیه‌دهنده) منتقل می‌شود. اما اگر آن مال منافع منفصلی داشته که در طول مدت انعقاد عقد هبه تا زمان رجوع از آن حاصل شده باشند، مالکیت آن‌ها به متهب (هدیه‌گیرنده) تعلق خواهد داشت.

رجوع از هبه و وضعیت سند مالکیت عین موهوبه

یکی دیگر از سوالاتی که پس از رجوع از هبه مطرح می‌شود این است که وضعیت سند مالکیت عین موهوبه پس از رجوع از هبه چگونه خواهد بود؟ برای مثال، اگر واهب یک ملک یا اتوموبیل را با انتقال رسمی سند مالکیت به متهب هدیه نموده و پس از مدتی نسبت به آن رجوع نماید، وضعیت سند مالکیت ملک یا اتوموبیل مربوطه چگونه خواهد شد؟

با توجه به اینکه با رجوع از هبه، مالکیت عین موهوبه مجددا به واهب منتقل می‌شود، ضروری است تا سند مالکیت عین موهوبه نیز مجددا به نام واهب صادر شود. در نتیجه، سند مالکیت صادره به نام متهب باطل شده و سند مالکیت جدیدی به نام واهب صادر می‌شود. این فرایند به موجب حکم دادگاه انجام می‌شود. دادگاه در ضمن صدور حکم به تأیید رجوع از هبه، اداره ثبت را ملزم به صدور سند مالکیت جدید به نام واهب می‌نماید.

تفاوت رجوع از هبه و استرداد هبه

بسیاری از افراد به اشتباه رجوع از هبه و استرداد هبه را دو مفهوم یکسان می‌دانند. در حالی که این مفاهیم کاملاً متفاوت و متمایز از یکدیگر بوده و هر یک مبنای حقوقی متفاوتی دارند. با توجه به جایز بودن عقد هبه، اصولاً هدیه‌دهنده از حق رجوع برخوردار بوده و زمانی که شرایط لازم موجود بوده و واهب بخواهد از حق رجوع قانونی خود استفاده نماید، با مفهوم رجوع از هبه روبه‌رو هستیم.

اما صحبت از استرداد هبه زمانی به میان می‌آید که عقد هبه بنا به اشتباه، اکراه، تدلیس و غیره فسخ یا ابطال گردد. در چنین مواردی، دیگر صحبت از حق قانونی واهب مبنی بر رجوع از هبه مطرح نیست، بلکه عقد هبه فسخ یا ابطال شده و به علت از بین رفتن آن، متهب ملزم به استرداد عین موهوبه به واهب می‌باشد.

نقش وکیل در رجوع از هبه

بسیاری از افراد تصور می‌کنند که پس از هدیه دادن یک مال به دیگری امکان رجوع و بازپس‌گیری آن مال را ندارند. به همین خاطر، ممکن است از این کار صرف نظر کرده و همین موضوع ضررهای مالی یا حیثیتی قابل توجهی به آن‌ها وارد نماید. این در حالی است که به کمک یک وکیل متخصص می‌توانند تمامی مراحل لازم برای رجوع از هبه را به صورت اصولی و قانونی دنبال نمایند.

• یک وکیل متخصص در فرایند رجوع از هبه در زمینه‌های زیر به افراد خدمات تخصصی ارائه می‌دهد:
• ارائه مشاوره حقوقی تخصصی در خصوص امکان یا عدم امکان رجوع از هبه
• تهیه و تنظیم اوراق قضایی لازم برای رجوع از هبه، از جمله اظهارنامه و دادخواست
• قبول وکالت اشخاص در دعوای رجوع از هبه و حضور در دادگاه
• ارائه اسناد، مدارک و دفاعیات لازم در جهت اثبات حقانیت موکل خود در دعوای رجوع از هبه
• پیگیری روند اجرایی رجوع از هبه و اجرای حکم قانونی صادره از دادگاه

برای آشنایی با رویه قضایی رسیدگی به دعوای رجوع از هبه می‌توانید نمونه آرای مربوطه را از اینجا مشاهده نمایید.

سخن پایانی

هدیه دادن به دیگران از نظر اخلاقی امر پسندیده‌ای است که تأثیر بسیاری در تحکیم روابط افراد با یکدیگر دارد. در علم حقوقی، هدیه دادن به افراد در قالب عقد هبه تعریف می‌شود. عقد هبه به عنوان یکی از عقود معین در قانون مدنی برشمرده شده و احکام و مقررات مربوط به آن بیان شده است. از جمله ویژگی‌های عقد هبه، جایز بودن آن است. به این معنا که هر یک از طرفین هر زمان که بخواهد می‌تواند عقد را فسخ کرده و آن را برهم بزند.

جز در برخی شرایط استثنایی چون فوت طرفین، از بین رفتن عین موهوبه و غیره، واهب هر زمان که بخواهد می‌تواند از هبه رجوع نموده و خواستار بازگرداندن مالکیت عین موهوبه به خودش شود. به این منظور، واهب بایستی به ترتیب مقرر در این مقاله، اقدام به ارسال اظهارنامه و ثبت دادخواست رجوع از هبه نماید.

وکیل سوال – مرجع تخصصی مشاوره و خدمات حقوقی

در هر مرحله از فرآیندهای حقوقی و قضایی، چه در زمینه دعاوی ملکی، خانوادگی، کیفری، قراردادها، امور مالی، سایبری یا سایر موضوعات حقوقی، «وکیل سوال» با مدیریت مستقیم وکیل ام‌البنین تنکابنی رضایی و بهره‌مندی از تیمی متشکل از وکلای مجرب و متخصص، آماده ارائه مشاوره‌های دقیق، تحلیل‌های تخصصی و خدمات جامع حقوقی به شما می‌باشد. هدف ما فراهم آوردن بهترین راهکارهای قانونی متناسب با شرایط شما و حمایت همه‌جانبه از حقوق و منافع شما در تمامی مراحل پرونده است. با انتخاب «وکیل سوال» می‌توانید اطمینان داشته باشید که پرونده‌تان با تعهد، دانش به‌روز و تجربه عملی بالا پیگیری خواهد شد تا بهترین نتیجه ممکن حاصل گردد. جهت دریافت مشاوره تخصصی، تحلیل پرونده و آغاز فرایند حقوقی خود، همین حالا از طریق صفحه تماس با ما اقدام نمایید. تیم «وکیل سوال» همراه و پشتیبان شما در مسیر احقاق حق خواهد بود.